Baruch Spinoza (1632-1677)
was een 17e eeuwse (Portugees-Nederlandse) jood. Hij is wereld beroemd geworden als
filosoof en 's werelds eerste moderne pantheïst
Over pantheisme zegt Van Dale;
pan·the·ïs·me (het ~)
1. wijsgerig stelsel dat in de dingen van de natuur slechts onzelfstandige
openbaringen of uitvloeisels ziet van een enkele goddelijke
zelfstandigheid.
Tijdgenoten zagen Spinoza vooral als Atheïst (iemand die
niet in een God gelooft).
Hij is geboren op 24 november 1632 in Amsterdam als Baruch,
zoon van Michael d'Espinoza en diens tweede vrouw Hanna Debora. Dit waren Portugese Joden
die zich in Amsterdam gevestigd hadden. De roepnaam van de jonge Spinoza was Bento,
portugees voor Baruch ('de Gezegende').
Als jonge man ontwikkelde hij ideeën die een kloof deed
ontstaan tussen hem en de Joodse gemeenschap. Die kloof werd zo breed dat de jonge Spinoza
in 1656 zelfs 'in de ban' werd gedaan.
Vervolgens verliet hij Amsterdam en veranderde zijn naam in
het Latijnse Bendictus. Hij leefde vervolgens in Rijnsburg, Voorburg en vervolgens circa
acht jaar in Den Haag.
Amsterdam was een grote Handelsstad, maar nog geen
Hoofdstad. Den Haag was in feite het centrum van de Republiek. Hier werd geregeerd, hier
kwamen de wereldleiders en er woonden verhoudingsgewijs meer schilders en schrijvers
in Den Haag dan in de officiele steden van de Republiek. Er woonden in Den Haag ten tijde
van de Gouden Eeuw ook meer rijken dan in Amsterdam en dat terwijl die laatste stad 6x
zoveel inwoners had.
Spinoza schreef boeken die in zijn tijd door gelovige
tijdsgenoten als schokkend werden ervaren. Tractatus Theolocio-Politicus [vaak afgekort
met TTP] schreef Baruch anoniem (1670), andere werken liet hij na zijn dood (1677) pas
uitgeven. Toen werd zelfs het uitspreken van de naam Spinoza op sommige universiteiten,
waaronder die van Utrecht en Leiden, lange tijd verboden. Het boek "TTP" werd in
1674 verboden.
(Januari 2007, aanvulling door de heer Bouwman van de
Amsterdamse Spinoza kring :
In mei 1670 waren er invallen in boekhandels in Leiden
Het boek werd in 1671 in de provincie Utrecht verboden, maar pas in 1674
kwam een formeel verbod op instigatie van Willem III, door de Staten van
Holland, 2 jaar na de dood van De Witt.
Tussen 1670 en '72 voerde de Witt herhaaldelijk overleg met de
gereformeerde synodes over o.a. de TTP. Hij verklaart in de Staten van
Holland dat de TTP en andere werken, weliswaar onwettig zijn, maar dat
'een publieke veroordeling juist de boeken een grotere bekendheid zouden
geven').
Spinoza was 18 jaar ten een andere beroemde filosoof,
Descartes, overleed. In de Republiek der 7 verenigde Nederlanden vonden zij een tijdlang
een veilige haven om hun ideeën op papier te zetten. Toch waren die ideeën zelfs voor de
redelijk tolerante Republiek iets te vergaand. Descartes is op een bepaald moment naar
Zweden gegaan, waar hij is overleden.
