Door Chris Schram

Het (Oude) Centrum
Plein (Prinse- of Stadhoudersplein)

• Logement van Amsterdam

• Sociëteit De Witte

(..)"Een heerlijck Pleyn, soo vol vermaek'lijckheden,
En kost'lichheyt, dat al die komen uyt de steden
Hier opgetrocken, en verwondert overstaen,
En twijffelen of 's in een stadt of lusthof gaen."

Jacob van der Does, 1668

Het Plein was vroeger een grote (moes)tuin  ('s Graven Kooltuin) die achter de Ridderzaal lag.

Om deze tuin lag een hoge muur met torens die aansloot op de muren die om het Binnen- en Buitenhof heen lagen.  Tijdens de 80-jarige oorlog werden de tuinen verwaarsloosd. Het Binnenhof complex was (immers) grotendeels verlaten.

In 1598 liet Prins Maurits de tuin(en) opknappen. Er werd echter geen groente meer geteeld. Het werd een prachtige Siertuin (Stadhouderstuin).

In de jaren '30 van de 17e eeuw werd het terrein door de Stadhouder verkocht en werden de eerste gebouwen er omheen gebouwd. Men was van plan om het hele terrein vol te bouwen. Er waren al twee straten getekend. De toenmalige Stadhouder (Frederik Hendrik) was er echter sterk op tegen dat het gebied zou worden volgebouwd..

Vanaf zijn veertiende had prins Frederik Hendrik twee jaar met zijn moeder, Louise de Colgny, weduwe van Stadhouder-Prins Willem van Oranje, in Parijs gewoond en hij zou er later regelmatig voor korte tijd naar terugkeren.

Tijdens zijn bezoeken in 1611 en 1619 aan de Franse Metropool zag Frederik Hendrik de grote stede- bouwkundige vernieuwingen die de Franse Koning Hendrik IV in Parijs liet doorvoeren. Het ging om grote samenhangende complexen, die in Holland nog onbekend waren. Aangezien Frederik Hendrik geschoold was in mathematische wetenschappen (bouwkunst was daar een onderdeel van) bekeek hij de projecten met kennis van zaken. Hij was er diep van onder de indruk. Het Plein in Den Haag moest lijken op het Franse Place Royal (1605). Thans heet dit plein Place des Vosges. Frederik Hendrik kende dit plein van zijn verblijf in de Franse hoofdstad: een regelmatig geordend, vierkant stadsplein, omgeven door voorname stadswoningen.

Op het Plein en de Korte Vijverberg is dit goed te zien. Frederik Hendrik was zeer betrokken bij de aanleg hiervan.

Rond het plein verrezen grote herenhuizen.  Vrijwel allemaal Classicistisch.
Alleeen het Mauritshuis is daar nog van over. Naast het Mauritshuis stond het prachtige huis van de Heer van Nieuwkoop (stichter van het Hofje). Dat is helaas in 1722 bij een brand verloren gegaan. Op de zuid west hoek van het plein stond het huis van Huygens. Een prachtig mooi pand dat in de 19e eeuw moest wijken voor het Departement van Justitie.

 

Rond het plein verrezen grote herenhuizen.  Vrijwel allemaal Classicistisch.
Alleeen het Mauritshuis is daar nog van over. Naast het Mauritshuis stond het prachtige huis van de Heer van Nieuwkoop (stichter van het Hofje). Dat is helaas in 1722 bij een brand verloren gegaan. Op de zuid west hoek van het plein stond het huis van Huygens. Het mooiste gebouw van Nederland.

Helaas grotendeels afgebroken in 1845. Er is nog maar één kamer van over en dat bevindt zich in het gebouw dat er voor in de plaats kwam. Het (nu al weer voormalige) paleis van Justitie.

Aangezien Frederik Hendrik in 1632 Maastricht (en omstreken) voor de Republiek op de Spanjaarden veroverde gingen de Staten van Holland en de Staten-Generaal accoord met zijn plannen en in plaats van steegjes en huizen werd er in 1633 een plein aangelegd. Hier werd onder andere het appel van de wacht afgenomen. Het plein heeft vele namen gehad : "Stadhoudersplein" en   "Princeplein". In de 18e eeuw sprak men echter al van Het Pleyn.

Tussen 1811 en 1813 (Franse overheersing) heette het "Place du Roi de Rome". Na 1813 veranderde de naam weer in "Plein".

Op het Plein hangt nog steeds de sfeer van lang vervlogen tijden, maar zoals bijna overal in de oude binnenstad is het een 18e / 19e eeuwse sfeer. De meeste 17e eeuwse panden (en ouder) zijn verdwenen.

Hoog boven de gebouwen die rond het plein staan torenen bovendien de nieuwbouwprojecten van de laatste decennia uit (Ministeries, de Zurichtoren en het Stadhuis aan het Spui). 

 

Aan het Plein liggen veel restaurants en cafe's en zomers zijn er terrassen, zodat het er het hele jaar door gezellig is.

Plein XIX (19) bijvoorbeeld, met haar unieke "Ridderzaal" en de "Haagsche Kluis", een voormalig bankgebouw in bijzondere Jugendstil. Daarachter bevindt zich een voormalige 'privé' synagoge van de bankiersfamilie Edersheim. De synagoge heeft in de 2e wereldoorlog haar functie verloren, toen de familie het pand moest verlaten.

Tegenwoordig kan men die zaal afhuren voor een vergadering, party, of lunch (tot 100 personen).

Onder het Plein bevindt zich sinds de jaren '80 van de 20e eeuw een parkeergarage en dat is maar goed ook, want in de jaren na de oorlog was het plein verworden tot een openbare parkeerplaats (foto 1975).

Wat opvalt aan deze foto uit 1975 (gemaakt door een amerikaanse toerist) is  -naast de vele geparkeerde auto's op het plein- het feit dat het beeld van Willem van Oranje ondertussen is omgedraaid. Bovendien stonden er in 1975 veel minder bomen op het plein dan nu.

Oorspronkelijk (1633-1911) stonden er op het plein trouwens (wel) veel bomen. Deze zijn tijdens diverse stormen geveld en na een zware storm in 1911 niet meer in die hoeveelheid terug gekomen.

 

Logement van Amsterdam
(Huis van Amsterdam)
Één van de grote gebouwen die aan het Plein staan is het voormalige (heren) logement van Amsterdam (1737). Dit logement (ook wel Huis van Amsterdam genoemd) is gebouwd in opdracht van de stad Amsterdam.

Al in de 16e eeuw huurde Amsterdam kamers in Den Haag voor haar afgevaardigden. Eerst aan de Plaats, later verhuisde men naar Hoogstraat en vervolgens naar Lange Vijverberg en de Lange Houtstraat. Hoe groter de rijkdom van Amsterdam, hoe groter haar Logement. In 1618 kocht Amsterdam een huis aan de voormalige Kooltuin van de Graven van Holland (thans het Plein). In 1676 en 1718 kocht Amsterdam huizen naast haar logement. In 1737 werden al die gebouwen samengevoegd tot het enorme logement dat nu nog bestaat.
Er werden twee onderling gescheiden bestuurslichamen in gevestigd: te weten het Gewestelijk- en het Landsbestuur. De opzet van het gebouw, waarvan de tuin tot aan het Bleijnburg (een voormalig grachtje) opstrekte, was die van een tweetal strikt gescheiden representatieve en derhalve zeer luxueuze logeer- en ontvangstgebouwen. Deze twee gebouwen bevonden zich achter één samenvoegende gevel.

Het feit dat de voorgevel twee hoofdingangen bevat(te), maakt al duidelijk dat er in oorsprong van twee zelfstandige 'gebruikers' sprake was. Achter het Logement lagen twee eveneens gescheiden tuinen en een stalgebouw/-koetshuis (ook in twee delen gesplitst). Op die plek bevindt zich thans het monumentale Rijksarchief uit 1900.

Bestuurders en Kooplieden uit Amsterdam die in Den Haag moesten zijn, brachten de nacht door in deze statige gebouwen. Op het dak is het wapen van de stad nog steeds zichtbaar. Na de Franse overheersing heeft het gebouw dienst gedaan als Koninklijk Paleis en het Ministerie van Buitenlandse Zaken.

Het gebouw is in 2003 gerestaureerd en maakt sinds 2004 onderdeel uit van de "Tweede Kamer". In 2008 wordt de gevel wederom onder handen genomen. Volgens berichten in de krant denkt men ook aan nieuwe functies voor het gebouw. Wellicht wordt er in de nabije toekomst een nieuw museum in gevestigd.

Ook andere steden hadden een logement in Den Haag. In het logement van Rotterdam (eveneens aan het Plein gelegen) is tegenwoordig het ministerie van Defensie gevestigd.

"Logement van Amsterdam"

Nieuwe of Literaire Sociëteit De Witte

De Sociëteit De Witte staat aan de noordzijde van het Plein.
Al aan het eind van de 19e eeuw was Sociëteit de Witte hier gevestigd.

Van het huidige pand werd de rechtervleugel al in 1870 voltooid (architect C. Outshoort).

Daarnaast stonden tot de eerste uitbreiding (1895) nog enkele 18e eeuwse woonhuizen. In 1895 werden die gesloopt, waarna de linker vleugel gebouwd kon worden (Architect Mutters). 35 jaar later bereikte het gebouw de huidige omvang toen een sober hoekpand werd toegevoegd aan de kant van de Korte Vijverberg.

Tussen 1895 en 1930 was het gebouw op zijn mooist.

Vooral de ingang en het schitterende verhoogde dak gaven het een zekere allure. Het was -net als het Departement van Justitie- een parel aan het Plein.

Het gebouw staat er nu nog steeds en wordt nog steeds gebruikt door de Sociëteit.

 

Het gebouw is -aan de buitenzijde- echter geen schim meer van wat het ooit geweest is. Een brand, en verbouwingen in de jaren '30 en aan het begin van de 21e eeuw hebben er voor gezorgd dat het er thans -helaas- nogal kaal uit uit ziet. Bij de laatste restauratie is gesproken over volledig herstel van de gevel, maar dat bleek (anno 2001) helaas te duur te zijn.

Op de bovenste etage bevindt zich een Art Deco Bibliotheek. In 2007 heb ik daar even mogen rondkijken. Adem benemend !

 

De Groene Zaal

• Uitgaan in Den Haag
• Boekenmarkt op het Plein
• Pleinen in Den Haag
• Voormalige Logementen
• Lange Houtstraat
• Korte en Lange Poten

• Alle Horeca rond het Plein (externe link)